Hamusit student.com

he invasion of Ethiopia by fascist Italy changed the precarious situation in Gojjam. Belay and his followers, who numbered some 50 at that time, got an opportunity to fight for a good cause and legitimize their rebellion. They tried to mobilize and recruit the local people, both peacefully and forcefully. They ambushed the Italians and attacked them in their fortifications, capturing numerous fi****ms. Italian attempts to subdue Belay Zeleke through persuasion failed. Belay soon emerged as a prominent patriot leader; between 1937 and 1939 most of the districts in Eastern Gojjam were gradually brought under his; he was communicating with patriots in other regions, particularly with Ras Abebe Aregai in Shewa. It has been documented that Belay and the other patriots fought in over 23 important battles between 1937 and 1941 at various locations including: Abera, Shebel Berenta, Bichena, Caqqata, Debre Werk, Dejen, Dances, Dibisa, Dema, Delanta, Gonga, Gubaya, Garso, Ennabese, Lamcham, Mekane Selam, Melka, Somma, Tiq, Waseda, Wassage and Yage. Belay bestowed traditional titles and military ranks to the patriots and established his own administration.-----------------
part --------------6.yktlal
Debre Markos

As Italy was defeated and Haile Selassie I returned from his exile through Debre Markos on 6 April 1941, Belay reportedly had 40,000–45,000 combatants, who presented themselves in a military parade in front of the emperor, singing war songs and heroic recitals. Haile Selassie was impressed and rewarded Belay with 12,000 Thalers, and then invited him for a private talk. After the liberation, the history of Belay Zeleke was dramatic. He was appointed the governor of Bichina, his home province, with the title of Dejazmach; he was supposed to keep Gojjam's nobility in check. However, Belay was disappointed: several districts that were previously under Belay’s control were given to other noblemen. Belay's adversaries began to disseminate rumours and send reports to Addis Ababa telling that Belay refused to accept government orders and revolted against the imperial administration. Troops from Gojjam, Wello and Shewa were sent to Bichena to arrest him. Belay decided to resist, and, together with his followers, he fortified himself in Somma. After three weeks of heavy fighting, some of his combatants were killed, some wounded, others weakened, and some defected; finally, Belay was arrested, taken to Addis Ababa and sentenced to life imprisonment. Belay Zeleke
tt

Hamusit student.com pace and securit

ውድ የዚህ chanal ተከታታዮች አዲስ ነገር ላቀብላችሁ እናትም share and commenet .
ኢትዮጵያ” እንደ ጥቁር ሕዝቦች አርማ
Print Friendly, PDF & Email
ከፍያለው አባተ (ዶ/ር)[1] (to read the PDF, click here)

መግቢያ

የሀገራቸውን ታሪክ በቅጡ ሳያውቁ እድሜያቸውን ካሳለፉት (የተማሩ) ኢትዮጵያዊያን መካከል አንዱ እኔ ነኝ። “ክፉ ጐረቤት ልባም ያደርጋል” እንደሚባለው፤ ይህ የራሱን ኢትዮጵያዊነት ሳይቀር ጥያቄ ውስጥ ያስገባ መንግሥት፤ ስለሀገራችን ታሪክ (በተለይ ስለጥንታዊ ታሪካችን) እንዳቅሜ እንዳነብና እንዳሰላስል አድርጐኛል። አንባቢዎች እንደምትረዱት ይህ (የኢሕአዴግ) መንግሥት ሀገሪቱን በጐሳ ከፋፍሎ የኢትዮጵያን ቀጣይነትና የሕዝቦቿን መልካም ግንኙነት መሸርሸር ከጀመረ ወዲህ፤ ገና አሀዱ ብለን አዲስ ሀገር የምንቆረቁር ይመስል፤

ሀ) የኢትዮጵያን ምንነት (ትርጉም)

ለ) የኢትዮጵያን እድሜ (ጥንታዊነት) እና

ሐ) ኢትዮጵያዊነትን (ዜግነትን) መነጋገሪያ አደርገናቸዋል።

እንዲያውም ከመነጋገሪያነት አልፈው መነታረኪያ ሁነዋል። ንትርኩን በተመለከተ ስለአማራና ኦሮሞ “እውነተኛ” የዘር ታሪክ የጻፉት ፕሮፌሰር ፍቅሬ ቶሎሳና ከኢሳት ጋዜጠኛ (ከወንድማገኝ ጐሹ) ጋር ቃለ ምልልስ ያደረጉት ፕሮፌሰር ሀይሌ ላሬቦ የቅርብ ጊዜ/ትኩስ (ምናልባትም ገና ያላቋረጡ) ምሳሌዎች ናቸው።

በውሱኑ የታሪክ ንባቤ እንደተረዳሁት፤ በእቅድ (ሆን ተብሎ) ይሁን ወይም ባጋጣሚ (ባለማወቅ) ይህን “ኢትዮጵያ” የተሰኘ ጥንታዊ ቃል ሌሎች (የውጭ ዜጐች) እንደሚረዱት እኛ አልተረዳነውም። ተምረናል የምንለው ኢትዮጵያዊያን (ስለጥንታዊት ኢትዮጵያ የሚጽፉት አንዳንድ የታሪክ ባለሙያዎቻችን ጭምር) ስለ ጥንታዊት ኢትዮጵያ አንድ ወጥ የሆነ ግንዛቤ (perception) ያለን አልመሰለኝም። አንድ ወጥ ግንዛቤ ባለመኖሩም የተነሳ የጥንት ኢትዮጵያ ጉዳይ በተወሳ ቁጥር መደናገር ይታያል። “ኢትዮጵያ” የሚለው ቃል በተወሳ ቁጥር የኛን ሀገርና እኛን(ዜጐቿን) ብቻ የሚመለከት ይመስለናል። ግን አይደለም።

እኔ እንደተረዳሁት “ኢትዮጵያ” የተሰኘው ቃል የተለያየ ሀሳብ (concepts) ያዘለ ልዩ ልዩ ትርጉም ያለው ቃል ነው።

1. ኢትዮጵያ እንደ ቀለም መለያ ሁኖ የጥቁር ሕዝቦች መጠሪያ/መታወቂያ በመሆን ለብዙ ዘመናት ሲያገለግል የኖረ ነው።

2. ኢትዮጵያ እንደ ሀገር መጠሪያ (ስም) ሁኖ ሲያገለግል ቆይቷል፤ አሁንም እያገለገለ ነው።

3. ኢትዮጵያ በሰሜን ኬንትሮስና (tropic of Cancer) በደቡብ ኬንትሮስ (tropic of Capricorn) መካከል ለሚገኙት የአፍሪካ እጽዋትና እንስሳት አጠቃላይ መጠሪያ (መለያ) የሆነ ቃል ነው።

“ኢትዮጵያ” የተሰኘው አንድ ቃል የተለያየ ትርጉም ይዞ ለተለያየ ጉዳይ ጥቅም ላይ መዋሉ ራሱን የቻለ መደናገርን ይፈጥራል። ታዲያ ይህች ጽሑፍ የታዘብኩትን መደናገር (ሲሆን) ጨርሶ በማስወገድ ያለዚያ ደግሞ በማቃለል አስተዋጽኦ እንደምታደርግ ተስፋ አለኝ።

በተራ ቁጥር አንድ የመደብኩት ኢትዮጵያ የጥቁር ሕዝቦች ሁሉ መለያ/መጠሪያ ስለሆነ በጥቁርነታችን እኛንም ያካትታል። ስለሆነም ስለኢትዮጵያና ስለኢትዮጵያዊነት የተተረኩና የተመዘገቡ (ክፉም ደግም) ጉዳዮች ካሉ (በጥቁርነታችን) ከዓለም ጥቁር ሕዝቦች ጋር አብረን የምንጋራቸው ናቸው። በተራ ቁጥር ሁለት የመደብኩት ኢትዮጵያ የሀገራችን የግል መጠሪያ ስለሆነ በዜግነት የምንታወቅበት የግል መለያችን/መታወቂያችን ነው። የሀገራችን ዜጋ ያልሆነውን ጥቁር ሕዝብ አይጨምርም። እኛ ግን በተራ ቁጥር አንድም ሆነ በተራ ቁጥር ሁለት የመደብኳቸው ኢትዮጵያነት ስለሚመለከቱን (በበጐውም በክፉውም) ከሌላው ጥቁር ሕዝብ የተለየ/የበለጠ ቦታ ይኖረናል። የእኛ ኢትዮጵያዊነት እጥፍ ድርብ ነው፤ በጥቁረትም በሀገር ዜግነትም ኢትይዮጵያዊያን ስለሆንን።

በዚች ጽሑፍ ላካፍላችሁ የፈለግሁት በአንደኛው ተራ ቁጥር የመደብኩትን ኢትዮጵያ ብቻ የሚመለከት ይሆናል። በተራ ቁጥር ሁለትና ሦስት የተመደቡትን በተራቸው (ሲመቸኝ) ላንባቢዎች ለማስተላለፍ ምኞት አለኝ። በዚህ ጽሑፍ ውስጥ “ኢትዮጵያ” የሚለው ቃል (የተለየ መግለጫ ካልተሰጠው በስተቀር) ጥቁር ሕዝቦችን ሁሉ የሚወክል እንጂ ሀገራችን የሚወክል አይደለም።

የኢትዮጵያ ጥሬ ትርጉም

በተለያዩ ጽሑፎች (S. Munro Hay, 2002, R. Pankhurst, 2001, D.N. Levine, 2000, J. E. Harris, 1998, L.E. Barrett (Sr.), 1992, Graham Hancock, 1992, በሌሎችም) እንደምናነበው “ኢትዮጵያ” (Aethiopia) ማለት በግሪክኛ የተቃጠለ ፊት (burnt face) ማለት ነው። ቃል በቃል ከተረጐምነው ፊተ-ጠባሳ ማለት ይሆናል። ነገር ግን ይህንን ግሪካዊ ቃል በርካታ (የጥንትም ሆኑ የቅርብ ጊዜ) ምሁራን የተረጐሙት “ጥቁር” በሚል ነው። በፈረንጆች እይታ የቀይ ዳማውም፤ ጠይሙም ምድቡ ያው “ጥቁር” ነው[2]። ስለዚህ “ኢትዮጵያ” የተሰኘው ቃል (እኛን ጨምሮ) ለጥቁር ሕዝቦች ሁሉ መጠሪያ ሁኖ ሲያገለግል የኖረ ነው።

“ኢትዮጵያ” የተሰኘው ቃል ለጥቁር ሕዝቦች መጠሪያ፣ መለያና መታወቂያ ሁኖ ሲያገለግል ለመኖሩ (ከላይ ከተጠቀሱት ምንጮች በተጨማሪ) ጥቂቶቹ (በእንግሊዝኛ) እንደሚከተለው ተዘርዝረዋል።

Words written under Emperor Menelik II Statue
//////////>>>>>>>>part - 4 >>>>>>>> ይህንን በደብ ያዉቁ
Menelik II Statue is a statue of the emperor sitting gloriously on a horse, and has been standing there since 1930. The statue was erected in memory of the battle of Adowa. Have a nice reading in Amharic

አዲስ አበባ ከተቆረቆረች ወዲህ በውስጧ ከቆሙት ሐውልቶች በቅድሚያ ከሚጠቀሱት አንዱ የአፄ ምኒልክ ሐውልት ነው፡፡ ሐውልቱን ያሠሩት ንግሥት ዘውዲቱ ሲሆኑ የቆመው የአባታቸው የአፄ ምኒልክ ማስታወሻ እንዲሆን ታስቦ ነው፡፡

ዳግማዊ አፄ ምኒልክ ሀገር በማቅናቱና በፀረ ኢምፔሪያሊስት ትግላቸው የታወቁ ንጉሥ ነበሩ፡፡ ሐውልቱም ይህን ታሪካዊ ውሎአቸውን የሚያንፀባርቅ ሆኖ የተቀረፀ ነው፡፡

በሐውልቱ ላይ አፄ ምኒልክ ካባ እንደለበሱ አንባር አጥልቀው በእጃቸው ጣምራ ጦር ይዘው በፈረሳቸው ‹በአባ ዳኘው› ላይ ተቀምጠው በግርማ ሞገስ ይታያሉ፡፡

‹‹ከትልቅ ወይም ከትንሽ ቢሆን መወለድ ሙያ አይደለም ራስን ለታላቅ ታሪክ መውለድ ግን ሙያ ነው፡፡››

ሐውልቱ ከጀርመን ሃገር ተሠርቶ ከመጣ ወዲህ የሚቆምበት ቦታ በዝግጅት ላይ እያለ ንግሥት ዘውደቱ በድንገት መጋቢት 22 ቀን 1922 ዓ.ም. አረፉ፡፡

ነገር ግን የተጀመረውን ሥራ የንግሥቲቱን አልጋ የወረሱት ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ እንዲጠናቀቅ በማድረግ በንግሥናቸው በዓል ዋዜማ ጥቅምት 22 ቀን 1923 ዓ.ም. በታላቅ ክብር በንጉሠ ነገሥቱ ተገለጠ፡፡

ከሐውልቱም ግርጌ ዘመን የማይሽረው ጥቅስ የተቀረፀ ሲሆን እንዲህም ይነበባል፡- ‹‹ከትልቅ ወይም ከትንሽ ቢሆን መወለድ ሙያ አይደለም ራስን ለታላቅ ታሪክ መውለድ ግን ሙያ ነው፡፡››

1928 ዓ.ም. ጣሊያን ኢትዮጵያን ወርሮ አዲስ አበባን ከያዘ በኋላ ቤኔቶ ሙሶሊኒ በፋሽስት ፖሊሲው መሠረት ማንኛውም የኢትዮጵያ ነፃነት የሚያንፀባርቅ ማስታወሻ ለማስወገድ በተንቀሳቀሰበት ጊዜ የዳግማዊ አፄ ምኒልክ ሐውልት የአድዋ ጦርነት ማስታወሻና የጣሊያኖች ሽንፈት ምልክት ስለነበር በዚሁ የፋሽስቶች ዘመቻ ዒላማ ውስጥ ገባ፡፡

ማርሻል ባዶልዮ አዲስ አበባ እንደገባ ሙሶሊኒ ከሮም ባስተላለፈበት መልዕክት የአፄ ምኒልክን ሐውልት እንዲያፈርስ አሳስቦት ነበር፡፡ ሆኖም ግን ባዶሊዮ ትዕዛዙን ከማስፈፀሙ በፊት በግራዚያኒ ስለተተካ የማፍረሱ ሥራ ለተወሰነ ጊዜ ዘገየ፡፡

ሙሶሎኒ ጊዜ ሳያጠፋ በቅኝ ግዛት ሚኒስትር በነበረው በሌሶና በኩል ለግራዚያን የሚከተለውን ትእዛዝ አስተላለፈ፡፡ ‹‹የምኒልክና የይሁዳ አንበሳ ሐውልቶች በሃያ አራት ሰዓት እንዲፈርሱ›› ግራዚያኒም ምንም እንኳን ሐውልቶች ከግዙፍነታቸው የተነሣ ለማፍረስ የቴክኒካል ችግር ቢኖርም በትዕዛዙ መሠረት እንደሚፈፀም ያረጋግጣል፡፡

ነገር ግን የማፍረሱ ሥራ የጣሊያኑ የቅኝ ግዛት ሚኒስትር ሌሶና እና የሥራ ሚኒስትሩ ችቦሊ ጊገሊ ባሉበት እንዲፈፀም ስለተወሰነ ለብዙ ወራት ዘግይቶ ባለሥልጣኖቹ በተገኙበት የማፍረሱ ሥራ ማታ ጥቅምት 16 ተጀምሮ ንጋቱ ላይ በ17/1936 እ.ኤ.አ ተጠናቀቀ፡፡ (በእኛ 1929 ዓ.ም. ማለት ነው)

ብርሃኑ ድንቄ ‹የአምስቱ የመከራ ዓመታት አጭር ታሪክ› በሚለው መጽሐፋቸው ጣሊያኖች የአፄ ምኒልክን ሐውልት እንዴት እንዳፈረሱት እንደሚከተለው ገልፀውታል፡፡

በቅድሚያ ሐውልቱ ያለበትን አካባቢ ረጅም እንጨት እየማገሩ በቆርቆሮ ሲያጥሩ ሰነበቱ፡፡ ይህንን ያየው የአዲስ አበባ ሕዝብ ሊያፈርሱት ነው ብሎ እርስ በእርሱ በሐዘን መነጋገሩን ቢሰሙ ‹‹ልናድስ›› ነው ብለው አስወሩ፡፡

ሁሉንም ነገር ካመቻቹ በኋላ ግን በየበሩ በታንክ ጭምር ጥበቃ አጠናክረው … ወደ ማታ የአራዳን አካባቢ በታንክ አጥረው በባውዛ ሌሊቱን ከተማውን እየተቆጣጠሩ በሌላ ኃይል ደግሞ ሐውልቱን ሲያፈርሱ አድረው ሲነጋጋ ወደ አልታወቀ ቦታ ወስደው ቀበሩት፡፡ ሕዝቡ እድሜና ፆታ ሳያግደው ሐዘኑን ይገልጽ እንደነበር አዛውንቶች ይመሰክራሉ፡፡

በጊዜው የአዲስ አበባ ነዋሪ የነበረው የሃንጋሪው ዶክተር ላዲ ስላስ ላቫ እንደፃፈው ሐውልቱ ከፈረሰበት ቦታ ቆመው ያለቅሱ የነበሩትን ሰዎች የጣሊያን ወታደሮች በኃይል ይበትኑ እንደነበር ገልፆአል፡፡

በሌላ ዘገባ ደግሞ አንድ ሕፃን ልጅ ሲያለቅስ ጣሊያኖች ደርሰው ለምን እንደሚያለቅስ ቢጠይቁት ‹‹የንጉሱን ምልክት ስላወረዳችሁ ነው›› ብሎ እንደመለሰላቸውና ጣሊያኖችም ከሙሶሊኒ ሌላ ንጉሥ እንደሌለው በመንገር ልጁን ገርፈው እንዳባረሩት ተገልጿል፡፡

ጣሊያኖች ሐውልቱን ካፈረሱ በኋላ ሰው ሳያይ ሸፍነው በመውሰድ በታላቁ ቤተ-መንግሥት አዳራሽ ጀርባ ቀበሩት፡፡

ጣሊያኖች የኢትዮጵያ ነፃነት ምልክት የሆኑትን ሐውልቶች በማፈራረስ ግማሾቹንም ወደ ጣሊያን አግዞ በመውሰድ የኢትዮጵያዊያንን የነፃነት መንፈስ ለመስበርና የጣሊያንን የበላይነት በሕዝቡ መሀል ለማስረጽ ይታገሉለት የነበረው ዓላማ ሳይሳካ ቀረ፡፡ በመጨረሻም በአርበኞች ትግልና በእንግሊዞች እርዳታ ተሸንፈው ሀገር ለቀው ወጡ፡፡

ከነፃነት በኋላም የዳግማዊ አፄ ምኒልክ ሐውልት ከተቀበረበት ቦታ ወጥቶ እንደገና ታድሶና ተጠግኖ ቀድሞ በነበረበት ቦታ ሚያዝያ 27 ቀን 1934 ዓ.ም. እንዲቆም ተደረገ፡፡

በ1988 ዓ.ም የአድዋ ድል መቶኛ ዓመት ሲከበር ሐውልቱ ጥገና የተደረገለት ሲሆን በአሁኑ ጊዜ በጥሩ ሁኔታ ላይ ይገኛል፡፡ በቀጣይም እድሳት ይደረግለታል ተብሎ ይጠበቃል፡፡

ይህንን በደብ ያዉቁ ይሆን የዓድዋን ድል
‹‹‹‹‹‹‹‹‹‹------------››››››››››››››››››››› ፓረት (3)
ከቀኑ 10፡45 የኣልበርቶኒ ወታደሮች የመጨረሻ ዙርያ ተኵሳቸውን ለቀቁ፡ የጨበጣ ውግያም ተጀመረ። ከቀኑ 12 ሰዓት ወይም Eኩለ ቀን ኣከባቢ የተኵስ ድምጽ ጠፋ። ተፈጸመ። 6ሺ የጣልያን ወታደሮች ሲገደሉ፡ 2ሺ ቆስሏል፡ 2ሺ ተማርኳል፡ የተቀሩት ከሦስት ሺ በላይ የሚሆኑት ደግሞ Aምልጠው ወደ ኤርትራ የገቡ ኣሉ፡ ግማሹ ግን በኣካባቢው ሕዝብ Eርምጃ ተጠቅቷል። ጀነራል ኣልበርቶኒ Eጁን ለIትዮጵያ ሰጠ፡ ጀነራል ኣሪሞነዲና ጀነራል ዳቦርሚዳ ተገደሉ።

Oገስተስ ብላንዲ ዋይልድ በቀረበው ዘገባ ስለተቸነፈው የጣልያን ሠራዊት ማፈግፈግ ያወራል፦ “የምያፈግፈው የጣልያን ሠራዊት በሓበሾች Eየተነዳ Eስከ Eንትጮ ደረሰ፡ በEጃቸውም ላይ ወደቀ፡ የተቀሩት ደግሞ በዓጋመ ሕዝብ ጥቃት ተደመሰሱ”

የዓድወ ድልና ያስከተለው የዓለም ኣቀፍ የፖለቲካ ተጽEኖ

ከዓድዋ ድል በኋላ በዓለም ኣቀፍ ደረጃ የተፈጠረውን የፖለቲካ ሁኔታ ከማየታችን በፊት ጦርነቱ ሳይጀመር የነበረውን የጣልያን ኣመለካከትና Aቋም ማየቱ ኣስፈላጊ ነው።

ቀደም ብየ Eንደገለጽኩት ሁሉ ጣልያኖች በትEቢት ተወጥረው፡ በጥቊር ሕዝብም የነበራቸውን ንቀትና ጥላቻ፡ Eንዲሁም በኣፍሪቃ ቀንድ የቅኝ ግዛት ለመፍጠር ከነበራቸው ምኞት ጋር ነው ዓድዋ ጦርነት ውስጥ የተዘፈቁት። በዲፕሎማሲ መስክ ይሁን በወታደራዊ Eንቅስቃስያቸው ላይ ከፍተኛ ተምክህተኝነትን ኣሳይቷል። በኩራትና A ገር ወዳድነት የተመሰረተውን የIትዮጵያውያን ስነልቦናዊ ኣመለካከትም በፍጹም ሊረዱት ኣልቻሉም።

ይህንን የጣልያን ስነምግባርም ኣንቶኔሊ የተባለው የጣልያን ዲፐሎማት ከኣጼ ምንሊክና ከEቴጌ ጣይቱ ባደረገው ግኑኝነትና፡ ንጉሠ ነገሥቱና ንግሥቲቷ ባሉበት፡ ለIትዮጵያ ሕዝብ ያቀረበውን ንግግር ከሞላ ጎደል የምያንጸባርቅ ነው። Eንዲህም ይላል፦

“ኣንቀጽ 17 ኣስመልክቶ Iጣልያ ስህተት ማድረግዋን ለሌሎች የዓለም ኃያላን ማሳወቅ የለባትም፡ ኵራትዋን መጠበቅ ኣለባትና”

Eተጌ ጣይቱም መለስ ያደርጉና፡ “Eኛም ለኃያላኑ፡ የተባለውን ኣንቀጽ፡ በቋንቋችን Eንደተጻፈው ሁሉ፡ ሌላ ትርጉም Eነዳለው ኣስታውቀናል። Eኛም Eንደናንተ ኩራታችንን መጠበቅ ይኖርብናል፡ Iትዮጵያ የናንተ ጥገኛ ወይም ቅኝ ግዛት Eንድትሆን ትመኛላችሁ፡ ይህ ግን ፍጹም ኣይሆንም።”

ጣልያኖች Eተጌ ጣይቱን ብያዳምጡና የIትዮጵያውያን ቆራጥነትን ከግምት ብያስገቡት ኖሮ ዓድዋ ላይ ሠራዊታቸውን ከመዓት ያድኑት ነበር። በትEቢት ሰክረው ስለነበር ግን ኣንድ ወር ተኩል ከዓድዋ ጦርነት በፊት፡ ማለትም በጃንዋሪ
18 1896 condizione de pace ወይም ‘የሰላም ቅድመ-ሁኔታ’ ብለው ለIትዮጵያ ያስረከቡት ሰነድ ይዘቱ ከሞላ ጎደል Eንዲህ ነበር፦

1) ንጉሠ ነገሥቱና ራሶቹ የIጣልያ ኣገዛዝ መቀበል ኣለባቸው 2) Iጣልያ ያልፈቀዳቸውን ማንኛውም የመሬት ወይም የንግድ ኪራዮችና ፈቃዶች ለውጭ ሰዎች Eንዳይደረግ 3) Iትዮጵያ በጠቅላላ የIጣልያ ጥገኛ (protectorate) ትሆናለች 4) የሁሉም ራሶች ሹመት በIጣልያ ፈቃደኛነት Eንዲፈጸም 5) የIትዮጵያ ግምሩኮችና የኣምጪ ግብር በIጣልያ Eንዲተዳደር፡ የIትዮጵያ ገንዘብም በIጣልያ Aማካኝነት Eነዲታተም 6) ያለIጣልያ ፈቃጅነት ማንኛውም የውጭEርዳታ ሰምምነት Eንዳይፈረም/Eንዳይፈጠር 7) የIጣልያ ዜጎች መሬት Eንዲገዙ Eንዲፈቀድላቸው 8) ማንኛውም የፖለቲካ ጠብ ለመፍትሔው ወደ ሮም Eንዲተላለፍ 9) ንጉሡና ራሶቹ በተጠሩ ቊጥር የIጣልያ ግዛት በኣፍሪቃ ላይ ለመከላከል ባላቸው መንገድና ኃይል ለመቋቋም ግዴታ ይኖርባቸዋል።


ከፍ ብለን Eንደጠቀስነው Eንኳንስ የሰላም ቅድመ-ሁኔታ የተባለውን ወይም የIትዮጵያ ጥገኝነት ፖሊሲያቸው ልያራምዱና፡ ጣልያኖች ዓድዋ ላይ ክፉኛ ተመተው Eስከ ምጽዋE Eንድያፈገፍጉ ተገደው ነበር። መጀመርያ የችንፈትና የውርደት ጽዋን ጠጥዋት፡ ቀጥሎም በዓድዋ ኣስፈሪ ቅዠት Eንዲበረግጉ ተገደዱ፡ በዲፕሎማሲ መስክም ላይ Iጣልያና ሌሎች የኣውሮጳ ኃያላን ሳይወዱ ኣንድ ነጻ ኣገር በኣፍሪቃ ልUላዊነት Eንዲኖራት ተቀበሉ።

የዓድዋ ድል በኣፍሪቃ፡ በኣውሮጳ፡ በመካከለኛው ምስራቅ፡ በኣስያ፡ በካሪብያንና በዩናይትድ ስታይትስ ትልቅ ተጽEኖ ኣሳደሯል። የድሉ ዜና ሶማልያ፡ ደቡብ ኣፍሪቃና የመን ደረሰ፡ ህዝቦችም የIጣልያ መቸነፍ ተቀባይነት Eንዳለው ኣረጋገጡ። ቅኝ ገዢዎች ደግሞ ዓድዋ በነሱ ለሚገዛው ሕዝብ ላይ የስነልቦና ድጋፍና መነሳሳትን ይፈጥራል (ያበረታታል) የሚል ስጋት ኣደረባቸው።

በዩናይትድ ስተይትስ፡ ዓድዋ ለጥቊር Aመሪካኖች የተስፋ ብርሃን ምልክት ሆነ፡ በሀይቲ የኣፍሪቃ ኩራት Eንደገና ኣንሰራራ፡ Eንድያውም ከዓድዋ ድል በኋላ በ1897 በኒቶ ሲልቨያን የተባለ የሀይቲ መሪ Iትዮጵያ ድረስ በመሄድ ለኣጼ ምንሊክና ለIትዮጵያ ሕዝብ ‘Eንኳን ደስ ኣላችሁ’ በማለት ድጋፉን ገልጿል።

በIጣልያ ዋና ዋና ከተሞችና በፓርላማው ውስጥ ትልቅ የፖለቲካ ቀውስ ተፈጠረ። በዓለም ደረጃ ዝነኛ የሆኑትን ጋዜጦች Eንደ ታይምስ Oፍ ለንደን፡ ሺካጎ Aሶሴትድ ፕረስ፡ ዋሽንግቶን ፖስትና ኒው ዮርክ ታይምስ ስለዓድዋ ጦርነትና ያስከተለው ተጽEኖ ጽፈዋል።

ኒው ዮርክ ታይምስ በማርች 7 1896 Eትሙ ላይ ስለ ዓድዋ ያቀረበው ዘገባ በIትዮጵያ ድል ወይም በጣልያን ችንፈት ምክንያት Iጣልያ ውስጥ የተከሰተውን የፖለቲካ ቀውስ በEንዲህ ያስቀምጠዋል፦

• ተቃዋሚ ሰላማዊ ሰልፈኞች መስኮቶች በመስበርና ከፖሊስና ወታደር ጋር በመጋጨት ቅሬታቸውን ገለጹ • ኣክራሪ ኣድመኞችና ሾሻሊስቶች Eድሜ ለምንሊክ ብለው ጮሁ • የቀኝ ክንፍ ኣባላት የIጣልያ ወታደሮች ከቅኝ ግዛቱ (ከኤርትራ) Eንዲወጡ ጠየቁ • የምክር ቤቱ ሾሻሊስቶች የIጣልያ ወታደሮች ከኣቢስንያ Eንዲመለሱ በጽሑፍ ጥያቅያቸውን ኣቀረቡ፡ ኗሪነታቸው ሲስልያ የሆነውን ኣባሎቻቸው ደግሞ Aድማ ነሱ • ፒዛ ላይ ተማሪዎች “ክሪስፒ ይውረድ፡ ወታደሮቻችን መልሱልን” የሚሉ መፈክሮች ኣንግበው ሰልፍ ኣደረጉ። ትሪቡና ና ናስዮነ የተሰኙትን የመንግስት ጋዜጦችም ኣቃጠሉ።

ይኸው የኒው ዮርክ ታይምስ Eትም በተጨማሪ የጣልያን ወታደሮች ሁኔታ ከዓድዋ ጦርነት በኋላ ያቀረበው ዘገባ ርEሱ ‘ወታደሮች በዓዲግራት ወጥመድ ውስጥ’ ሆኖ ባጭሩ Eንዲህ ያነባል፦

“ደይሊ ኒውስ ነገ ከሮም በምያስተላልፈው ዘገባ ላይ 2000 የጣልያን ወታደሮች ከግድያውና ጭፍጨፋው ኣምልጠው ዓዲግራት ከገቡ በኋላ በሓበሻ ሠራዊት ተከበዋል፡ የጣልያኖቹ ሁኔታ በጣም ኣስጊ ነው፡ በከተማይቱ ለሦስት ቀን ብቻ የሚበቃ ምግብና ውኃ ነው ያለው”

የኒው ዮርክ ታይምስ በማርች 8 1896 Eትሙ ላይ ደግሞ የIትዮጵያ ድል Eንዴት የኣውሮጳን ፖሊተካ Eንደቀያየረው ያትታል፦

“የIጣልያ ኣሳዛኝ ውርጅብኝ ኣሁን ከነጭራሹ ሚዛን Eንድታጠፋ ኣድጓታል። የዓድዋ ጦርነት ኣልፕስ ተራሮች ላይ ቢካሄድ ኖሮ የባሰ ምስቅልቅልና የዲፕሎማሲ ሽብርን ይፈጥር ነበር። Iጣልያ በወረዳት ሽብር ጐረቤቶችዋም ተንቀጠቀጡ። የፈለገውን ይሁን ግን ኣንድ ነገር ግልጽ ነው፡ ክሪስፒ ሊመለስ ኣይችልም፡ ሮም ውስጥ የሚገኙት ጤናማ ተቺዎች ክሪስፒን የሚተካው ሊኖር ኣይችልም፡ ከምንሊክ ጋር የEርቅ ድርድር ከመፍጠርና የIጣልያ ኃይሎች ወደ ቀይ ባሕር መውሰድና ማከማቸት ካልሆነ በስተቀረ። ንጉሥ Uምቤርቶ ግን Eንዲህ ያለ ኣስተሳሰብ ከመቀበል ስልጣኑን ማስረከብ Eንደሚበጀው ኣስታወቀ።”

የጀርመን ጋዜጦች በኣንጻሩ፡ የጀርመን የውጭ ጉዳይ ጽሕፈት ቤት በመወከል “Iጣልያ ለኣንድ ደቂቃ Eንኳን ሳታመነታ ኃይሎችዋን Eጥፍ በማድረግ Aሁን የወረደባትን ውርደት ለማጥፋት ማንኛውም ኣደጋ በመቀበል ኣቢስንያን መያዝ ኣለባት” ይላሉ።

Iጣልያ ግን Eንኳንስ የጀርመን ምክር ሰምታ Iትዮጵያን Eንደገና ለመያዝ መመኮርዋ፡ በኣንጻሩ ማርች 10 1896 ኒው ዮርክ ታይምስ Eንደገለጸው ሁሉ “የጣልያን Oፊስያላዊ ዘገባዎች ያረጋገጡት ነገር ቢኖር በኣብሲኒያ ውስጥ የደረሰው ጥፋትን Aስከትሎ ከከሰላ ሳይቀር ሙሉ በሙሉ መውጣት ነው” ይላል።

የ19ኛው ክፍለዘመን ሲገባበደድ ዓድዋ ያለምንም ጥርጥር ለIትዮጵያ ሕዝብ ድል ማስመዝገቡን ታሪክ መስክሮታል። ስለሆነም Iትዮጵያ ብቻዋን (ከላይበርያ በስተቀረ) በጥቊር ኣፍሪቃ ልUላዊነትዋን ኣስከብራ፡ ነጻነትዋን ተቀዳጅታ ኖራለች። የIትዮጵያን ነጻነት ያስመሰከረው የተባባረው የIትዮጵያ ጀግኖች ክንድ፡ Iትዮጵያ በይበልጥ ኣንድ ሕብረ-ብሔር Eንድትሆን ኣድርጓታል።

የዓድዋ ድል ግን የIትዮጵያውያን ድል ብቻ ኣይደለም፡ ሰፋ ባለ መልኩና ታሪካዊ ይዘቱ ከታየ የዓድዋ ድል የኣፍሪቃ ሕዝብ ድል ነው፡ የጥቁር ሕዝብ ኩራት ነው፡ የጭቊን ሕዝብ መከታ ነው፡ የምዝብር ሕዝብ ተስፋ ነው፡ ለፍትሕ ለቆመ ማንኛውም ሕብረተሰብ ደግሞ ህያው ምስክር ነው፡ ስለሆነም Eኛ Iትዮጵያውያን የዓድዋ 107ኛ ዓመት የድል መታሰብያ ቀን ስናከብር ኩራት ብቻ ሳይሆን የIትዮጵያ ልUላዊነት በመጠበቅ ለመጪው ትውልድ ይህንን ቅርጽ ማስተላለፍ ታሪካዊ ሓላፊነታችን መሆኑን መገንዘብ ይኖርብናል።
A መሰግናለሁ!!

ይህንን በደብ ያዉቁ ይሆን የዓድዋን ድል
‹‹‹‹‹‹‹‹‹‹------------››››››››››››››››››››› ፓረት (2)
ጣልያኖች የራስ መኰንን ትEዛዝና ፍላጎት ስላላሟሉ ከጃንዋሪ 8 ጀምሮ የIትዮጵያ ሠራዊት ከከበባቸው በኋላ በጃንዋሪ 9 ፡ 10ና፡ 11 ያለማቋረጥ ጥቃትን ሰንዝሮባቸዋል። በዚሁ ግዜ የIትዮጵያ ሠራዊት የተጠቀመባቸውን የጦር መሳርያዎች በኣምባ ኣላጄ ጦር ግዜ ከቶሰሊ የተነጠቁ ናቸው።

በ19ኛው ጃንዋሪ፡ ጣልያኖች መቸነፋቸውን ከተገነዘቡ በኋላ ነጭ ባንዴራ ማውለብለብ ጀመሩ። ነገር ግን ሁለት ግዜ በተከታታይ በጀግኖች የIትዮጵያ ኣርበኞች ቢቸነፉም ቅሉ “በኋላቀር ወይም ባርባርያን” (በነሱ ኣንደበት) የIትዮጵያ ሕዘብ ለመቸነፋቸው ልያምኑ ኣልቻሉም። Eንድያውም በርክሊ የተባለው የዘመኑ
ጸሓፊ ‘የዓድዋ ዘመቻና የምንሊክ መነሳሳት’ በሚል መጽሓፉ የጣልያኖች ትEቢት በEንዲህ መልክ ያሰቀምጠዋል፦

“Eነኚ ኋላቀሮች በሳይንሳዊ መንገድ ለታነጸው ምሽጋችንና ጠመንጆቻችን በግምት ሳያሰገቡ ገፍትረው ለመግባት ለግማሽ ሰዓት ያህል ጽኑ ጥቃት ሰንዝረውብናል”

የIትዮጵያ ጀግኖች ግን፡ ‘የናቁት ያስረግዛል’ Eንደሚባለው ሁሉ፡ በሳይንሳዊ መንገድ የታነጸውን የጣልያን ምሽግ Eንክትክቱን ኣወጡት። ጣልያኖችም ዳግማዊ ችንፈት ደረሰባቸው። ከተቸነፉም በኋላ ኣጼ ምንሊክ ለጣልያኑ ንጉሥ Uምቤርቶ ደብዳቤ ጽፈዋል፦

“የክርስትያን Eምነታችንን ግብረገብነት ለማሳየት በEንዳ Eየሱስ ምሽግ ውስጥ ተጠምተው፡ ተዳክመው፡ ተከበውና በጫማችን ስር ላይ ተጨፍልቀው የነበሩትን ሠራዊታችሁ ጓዛቸውን ጠቅልለውና ጤንነታቸው ተጠብቆ በራስ መኰንን ኣጃቢነት Eንዲወጡ ፈቅደንላቸዋል”

ከዚሁ ከሁለተኛው ጣልያን ችንፈት በፊት ደግሞ ራስ መኰንን ለጋልያኖ ኣስተማማኝ ማፈግፈግ Eንደሚደረግለት በተቀያየሩት ደብዳቤዎች በግልጽ ኣስፍረውት ነበር። የመኰንንና ጋልያኖ የደብዳቤ ልውውጥ በከፊል Eነደሚከተለው ነበር፦

Ras Mekonnen’s letter to Galliano:

Come stai Io sto bene grazie a Dio, I tuoi soldati stanno bene. A nome del mio imperatore to prego di lasciar libero questo terrenoi altrimenti mi costrigni a fare la Guerra. Sono molto dolente di dover spargere sangue cristiano. Ti prego precio d’andartene coi tuo soldati. Tuo amico Maconnen.


Galliano’s letter to Mekonnen:

Come stai? Io sto bene grazie a Dio. I miei soldati stanno benissimo. Come spero sia altrettanto dei tuoi. Il mio Re ha ordinato che io stia qui io non mouvero. Fa oure quello che credi e tio avverto che qui con me ho degli ottimi fucili e dei buonissimi cannoni. Tuo amico Galliano.


የራስ መኰንንና የጋልያኖ ከላይ በጣልያኝና የሰፈረውን ከሞላ ጎደል የሚከተለውን መልEክትና ይዘት ነበራቸው፦

የራስ መኰንን ደብዳቤ ወደ ጋልያኖ፡

Eነዴት ነህ፡ E ኔ ደህና ነኝ Eግዚኣብሔር ይመስገን፡ ወታደሮችህ ደህና ናቸው ወይ፡ የኔ ንጉሠ ነገሥት ቦታውን ለቀህ ከሄድክ ባንተ ላይ ጦርነት ከማካሄድ Eንድቆጠብ ኣዘውኛል። የክርስትያን ደም ላለማፍሰስ ጥንቃቄ Eናደርጋለን፡ ጓደኛህ መኰንን

የጋልያኖ ደብዳቤ ወደ መኰንን፡

Eነዴት ነህ፡ Eኔ ደህና ነኝ Eግዚኣብሔር ይመስገን፡ የኔ ወታደሮች ደህና ናቸው፡ ያንተም Eነደዚሁ ደህና ይሆኑ ዘንድ Eመኛለሁ። የኔ ነጉሥ በቦታው Eንድቆይና ለቅቄ Eናዳልሄድ ኣዞኛል። ጓደኛህ ጋልያኖ

ጋልያኖ ግን በቃሉ የማይጸናበት ሁኔታ ስለተፈጠረ፡ በጃንዋሪ 24 1896 የጣልያን ወታደሮች ከመቐለ ጠቅልለው በመውጣት Eዳጋ ሓሙስ ላይ ከነበሩት ሌሎች ሰራዊቶቻቸው ጋር ተቀላቀሉ። ነገር ግን ኣሁንም ቢሆን ከችንፈታቸውና ከውርደታቸው ኣልተማሩም። Eንድያውም ጀነራል ባራቴሪና ባልደረቦቹ ትEቢት ወጥሯቸው ስለነበር Eንዲህ ብለው ደነፉ ይላል በርክሊ፦

“Eጅግ በጣም የሰለጠነና የታጠቀ 20000 የኣውሮጳ ወታደር ኣለን፡ በኛ ታላቅ ኃይል ላይ ምን ዓይነት ኣደጋ ሊደርስ ይችላል ከዚች ኋላቀር ኣገር”

ይህ በEንዲህ Eንዳለ የIትዮጵያ መሪዎች በጦር ሜዳ ላይ የበላይነት ማረጋገጥ ብቻ ሳይሆን ዲፐሎማሲም በመጠቀም ከኣውሮጳ መንግስታት ጋር ግንኙነት መስርተው ነበር። ይህንን ኣስመልቶ ራስ መንገሻ ዮውሃንስ ለምሳሌ ቀደም ብለው፡ ማለትም በ28 Oገስት 1895 ለንግሥት ቪክቶርያ በጻፉት ደብዳቤ ላይ ታላቅዋ ብሪታንያ የIትዮጵያን ነጻነት በመደገፍ ጣልያንን መቃወም Eነዳለበት በትህትና ኣሳስበዋል።

ዲፕሎማሲ ግን በግብር ስላልተተረጎመ ባራቴሪ ኃይሎቹን ኣሰባስቦ ከEዳጋ ሓሙስ ወደ ማይ ገበጣ ከዛም ወደ ሶርያ ተራራ በ13 ፈብርዋሪ 1896 በማንቀሳቀስ ዓድዋ ላይ የIትዮጵያ ሠራዊት በሰፈረበት ኣከባቢ ቦታ ያዘ።

ባራቴሪ ሶርያ ከመድረሱ ከኣንድ ቀን በፊት ጣልያኖች ያልጠበቁት ችግር ገጠማቸው። ከጎናቸው ተሰልፈው የIትዮጵያን ሠራዊት ይወጋሉ ብለው ያመኗቸውና የጠበቋቸውን E ነ ራስ ስብሓትና ደጃች ሓጎስ ጣልያንን መውጋት ጀመሩ። ስለሆነም የጣልያን ሠራዊት ተርበተበተ፡ ወሬውን የደረሳቸው የIትዮጵያ ጀግኖች ደግሞ ፈነጠዙ። ጣልያኖች በመገረም Eንዲህ ብለው ተናገሩ ይባላል፦

ras Sebhat e degiac Agos, abandonano le nostre posizione e passano con sei cento uomini nel campo di Minelik

በቀጥታ ሲተረጐም “ራስ ስበሓትና ደጃች ሓጎስ የEኛን ቦታዎች Eርግፍ ኣድርገው በመተውና ስድስት መቶ ሰዎች ከነሱ ጋር በመውሰድ ከምኒሊክ ጦር ሰፈር ጋር ተቀላቅለዋል”

በርግጥም ራስ ስብሓትና ደጀች ሓጎስ ከሌሎች የIትዮጵያ ጀግኖች ጋር ተዋህደዋል። ይህ ከመሆኑ በፊት ግን ራስ ስብሓት የዓጋመ ሕዝብ በጣልያኖች ላይ Eንድያምጽ ኣዋጅ ኣስተላለፉ። በ13ና 14 ፈብርዋሪ ደግሞ ኃይሎቻቸውን በሰዓቲ ኮረብታዎችና ዓላቛ ተራራ ላይ ኣሰፈሩ። ጣልያኖች ደግሞ ራስ ስበሓትን ለመውጋት በሌፍተናንቶች ቺሰተሪኒ፡ ዲኮንሲሊስ፡ ነግሬቲ ና ካፑቶ የሚመራውን ሠራዊታቸውን ከዓዲግራት ውጭ ማንቀሳቀስ ጀመሩ።

ጣልያኖች ባጣም ያሰጋቸውና “የዓጋመ ኣብዮት” ብለው የሰየሙትን በግዜው ዓድዋ ኣከባቢ ስለሁኔታው ዘገባ ይጽፍ የነበረውን የማንቸስተር ጋርድያን ጋዜጠኛ Eንግሊዛዊ Oገስተስ ብላንዲ ዋይልድ “የዛሬይቱ ኣቢሲንያ” በሚል መጽሓፉ ላይ Eንዲህ ይላል፦

“የዓጋመ ገበሬዎች Eጅግ በጣም ጦር-ወዳጅ ናቸው፡ በጠመንጃ ተኵስም የሚደነቁ ናቸው። ጠመንጃ ከማግኘታቸው በፊትም በጦርና ጋሻ ፍልምያ ላይ ኣድናቆት ያተረፉ ናቸው”

ስለሆነም ከዓዲግራት የዘመተውን የጣልያን ሠራዊት በታተኑት፡ ከቺሰተሪኒ በስተቀረም Eላይ የተጠቀሱትን ሌፍተናንቶች ከብዙ ወታደሮቻቸው ጋር ተማረኩ፡ ተገደሉ።

ጣልያኖች ግን ትEቢት ወጥሯቸው ስለነበር፡ ‘በደንቃራ በቅሎ ቃጭል ተንጠልጥሎ’ Eንዲሉ፡ ባራቴሪ ኣስፈላጊውን ጥናት ሳያደርግ በIትዮጵያ ሠራዊት ላይ ዘመቻ ለማካሄድ ዝግጅት ኣደረገ።

የዓድዋ ጦርነት ማርች 1 1896

በዓድዋ ጦርነት ዋዜማ፡ በፈብርዋሪ 29 ባራቴሪ ኣራት ብሪጌዶች በማሰለፍና ወደ Iትዮጵያ ሠራዊት በመቅረብ ቦታ ያዘ። ቦታ Eንድይዙ ትEዛዝ የተሰጣቸው ኣራቱ የጣልያን ብርጌዶች 1) በጀነራል ኣልበርቶኒ የሚመራው ያገር ሰዎች (ኤርትራውያን) ብርጌድ፡ 2) በጀነራል ኣሪሞንዲ የሚመራው የኣንደኛ Eግረኛ ብሪጌድ፡ 3) በጀነራል ዳቦርሚዳ የሚመራው የሁለተኛ Eግረኛ ብሪጌድ፡ 4) በጀነራል ኤለና የሚመራው የሦስተኛ Eግረኛ ብሪጌድ።

በዛን ግዜ ሮበርቶ ባታልያ የተባለው Iጣልያዊ ባሳተመው carta demonostrativa del terreno e delle truppe in movimento nella battaglia di adua 1 marzo 1896 (የመልከኣ ምድርና የወታደሮች Eንቅስቃሴ በኣንድ ማርች የዓድዋ ጦርነት) Eንደገለጸው የሁለቱ ሠራዊት ኣቀማመጥ Eንዲህ ነበር፦

የዳቦርሚዳ ብሪጌድ በቀኝ በኩል፡ የኣልበርቶኒ በግራ በኩል፡ የኣሪሞንዲና ኤሌና ሁለት ብሪጌዶች ደግሞ ከመሃል ተሰልፈው ነበር። ከነዚህ የጣልያን ብሪጌዶች ፊት ለፊት የIትዮጵያ ሠራዊት ደግሞ፡ የራስ መኰንን፡ የዋግሹም ጓንጉል፡ የራስ መንገሻ ዮውሃንስ፡ ራስ ኣሉላና የመንገሻ ኣቲከም በግራ በኩል፡ ያAጼ ምንሊክ፡ የEተጌ ጣይቱ፡ የፍተውራሪ ገበየሁ፡ የንጉስ ተክለኃይማኖት ሠራዊት በቀኝ በኩል ተሰልፈው ነበር።

Eነዚህ የIትዮጵያ ኣርበኞች ለኣንድ Iትዮጵያና ለነጻነቷ የተባበረ ክንድ ብያሳዩም ቅሉ ኣሰላለፋቸው ግን በጎሳ የተመሰረተ ነበር። ለምሳሌ ኣጼ ምንሊክና Eተጌ ጣይቱ ከሸዋ፡ ከደቡብና ደቡብ ምEራብ Oሮሞ ወታደሮች፡ ራስ መኰንን ከሸዋና ከሃረር ሠራዊት፡ ራስ Oሌ (ወሌ) ከወሎ ኣማራና Oሮሞ ወታደሮች፡ ራስ ሚካኤል ከወሎ Oሮሞ ሠራዊት፡ ዋግሹም ጓንጉል ከዋግና ላሰታ ኣማራ ወታደሮች፡ ራስ መንገሻ፡ ራስ ኣሉላ፡ ራስ ስብሓት፡ ደጃች ሓጎስ፡ ከትግራይ ሠራዊት፡ ንጉስ ተክለኃይማኖት ደግሞ ከጎጃም ኣማራ ወታደሮች።

የIትዮጵያ ኃይል ወደ 70000 የሚገመት ሠራዊት ሲሆን፡ የጣልያን ደግሞ 17700 የወታደር ኃይል ነበረው። Iትዮጵያውያን የኣከባቢውን መልክኣ ምድር በደንብ ኣውቀዉት ነበር፡ ጣልያኖች ግን በረኻ ውስጥ ገብተው Eንደጠፉ የሆኑት። ጣልያኖች Iትዮጵያውያን በEለተ ሰንበት (ማርች 1 1896 Uሁድ ነበር) ኣይዋጉም የሚል Eምነት ኣሳድረው ነበር፡ Iትዮጵያውያን ግን ኣስፋላጊውን ዝግጅት ኣድርገው በተጠንቀቅ ይጠባበቁ ነበር። በተጫማሪም ጣልያኖች የIትዮጵያ ሠራዊት ስለEንቅስቃሴኣቸው ያላወቀ መስሏቸው ነበር። ነገር ግን የራስ ኣሉላ ሰላዮች የጣልያንን ሠራዊት Eንቅስቃሴ በሚመለከት ሙሉ ዘገባ ኣቅርበው ስለነበር፡ ራስ ኣሉላ ያገኙትን የጠላትን መረጃ በሙሉ ለሌሎች የIትዮጵያ መሪዎች ኣስተላልፈው ነበር።

ጦርነቱ ልክ በ6 ሰዓት ከጠዋቱ ተጀመረ። የኣጼ ምንሊክ፡ ንጉስ ተክለኃይማኖት፡ ራስ ሚካኤልና ራስ መንገሻ ሠራዊት የAልበርቶኒን ብርጌድ ከበበ፡ ሙሉ በሙሉም ኣወደማቸው ማለት ይቻላል፡ ሌሎች የIትዮጵያ ወታደሮች ደግሞ የኣሪሞንዲን ብሪጌድ ማጥቃት ስለጀመሩ የጣልያን ወታደሮች መበታተን ጀመሩ፡ የተሳሳተ ኣቅጣጫም ስለመሄዳቸው ኣሪሞንዲና ኣልበርቶኒ በፍጹም ኣልተገናኙም። የመገናኛ ቦታ ብለው ያቀዱትን ኪዳነ ምሕረት ቤተክርስትያን ደግሞ ካርታው ውስጥ በስሕተት ስላሰቀመጡት ለመበታተንና ለመጥፋታቸው ተጨማሪ ምክንያት ሆኗል።

በጀነራል ኣልበርቶኒ ብርጌድ ውስጥ የስምንተኛው ያገር ሰዎች Eግረኛ ጦር ኣዛዥ የነበረውን መጀር ጋመራ ስለጦርነቱ ያይን ምስክር ዘገባ ስያቀርብ፦

“25000 ወታደሮች ኣዲስ ማEበል በኛው ላይ ተለቀቀ፡ ይህ ማEበል ነው ደግሞ ያገር ሰዎች ብሪጌድን የዋጠው፡ የበታተነው፡ የደመሰሰው” ይላል።

ስለሆነም ባራቴሪ የብርጌዶቹን Eንቅስቃሴ ማስተባበር ኣልቻለም። ሌላ ጣልያኖች ያላወቁት ምስጢር ደግሞ ከበስተጀርባ ለማጥቃት የተዘጋጀው 15000 የIትዮጵያ ሠራዊት ማርያም ሸዊቶ ውስጥ ኣድፍጦ ነበር።

ይህንን በደብ ያዉቁ ይሆን የዓድዋን ድል
‹‹‹‹‹‹‹‹‹‹------------››››››››››››››››››››› ፓረት (1)
ክቡር Eምክቡራን Iትዮጵያውያን ወገኖች፡
መጀመርያ ይህንን የጀግኖች ቀን፡ የስመጥሩ Iትዮጵያውያን ኣርበኞች Eለት፡
Iትዮጵያ በኣፍሪቃ ኣህጉር ነጻ ሆና Eንድትቀጥል ያደረጋትን ዘመን ለማስታወስ
ለተደረግልኝ ጥሪ ምስጋናየ Eጅግ የላቀ ነው።
የዓድዋን ድል ጠለቅ ብለን Eንድንመረምርና ሰፋ ባለ መልኩ ለማየት በግዜው
የነበረውን የዓለም ኣቀፍ የፖለቲካ ሁኔታና የIትዮጵያም ኣንጻራዊ የፖለቲካ
ክስተቶችን ማየት ይኖርብናል።
በመጨረሻው የ19ኛው ክፍለ ዘመን ወይንም ከ1850ዎቹ ጀምሮ ዘመኑ Eስከ
ተገባደደበት ግዜ ድረስ፡ የኣውሮጳ ኃያላን ኣፍሪቃን Eንደ ቅርጫት የተከፋፈሉበት
ግዜ ነበር። ኣፍሪቃን በቀኝ ግዛት ለመያዝ ቀደም ብለው በ1800ቹ ቢጀምሩትም
ቅሉ በቅጡ የAህጉሪቷን መሬት መያዝ የጀመሩት ግን በ19ኛ መቶ ዓመት ኣጋማሽ
ማለትም ኣጼ ቴዎድሮስ የIትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት በነበሩበት ግዜ ነው። ይህንን
የኣፍሪቃ መሬት መንጠቅና ህዝቦቿን በቅኝ ግዛት ለማስተዳደር ይፋ ያደረጉት ግን
በ1884-85 Eኣኣ በበርሊኑ ጉባዔ ነው። ስመ ጥሩው የIትዮጵያ ጀግና፡ የኣፍሪቃ
ታላቁ ጀነራል ብለው የተሰየሙት ራስ ኣሉላ ኣባ ነጋ ከጣልያኖቹ ጋር በሰሓቲ፡
ምጽዋE ኣከባቢ ፍልምያ የያዙበት ግዜ ነበር።
የበርሊኑ ጉባኤ ከተገባደደ በኋላ በ1887 ራስ ኣሉላ በመሩት የIትዮጵያ ሠራዊት
የጣልያንን ሠራዊት ዶግዓሊ (ምጽዋE ኣጠገብ) ላይ ክፉኛ በመምታት ድል
ይቀዳጃል። ታድያ ምን ይሁን፡ ዘመኑ የፈተና ዘመን ነውና ኣጼ የውሃንስ
የIትዮጵያን ነጻነት ለማስጠበቅ ኣንዴ ከግብጾች ቀጥለውም ከጣልያኖች ከ1875
Eስከ 1887 ሳያቋርጡ ጦርነቶች ስያካሂዱ ከቆዩ በኋላ፡ በማርች 1889 ዓ.ም.
መተማ ውስጥ ከድርቡሾች ጋር በተደረገው ጦርነት ይቆስሉና፡ በማግስቱ ይሞታሉ።
ወደ ቀይ ባሕር ኣፈግፍጎ የነበረውን የጣልያን ሠራዊት በጀነራል ባልዲሰራ መሪነት
በዚሁ ወር ኣስመራ ይገባል። የራስ ኣሉላ ግዛት የነበረውን ምድረ ባሕርም
‘ኤርትራ’ ብለው ይሰይሙና የመጀመርያው የጣልያን ቅኝ ግዛት በኣፍሪቃ
ይመሰርታሉ።
ኣጼ የውሃንስ በሞቱ በሁለት ወራቸው ኣጼ ምንሊክ በትረ መንግስቱን በመጨበጥ
የIትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት ይሆናሉ። በመይ 2 1889 ደግሞ ጣልያንና Iትዮጵያ
የውጫሌን ውል ይፈራረማሉ።
በውጫሌው ውል ኣንቀጽ 3 መሰረት የኤርትራን መልክኣ ምድር ስፋት ምጽዋE-
ኣስመራ-ሰገነይቲ ብቻ ያካተተ ነበር። ጣልያኖች ግን ውሉን በመጣስ የቅኝ
ግዛታቸውን በማስፋት ኣከለጉዛይ፡ ሠራየ፡ በከፊልም የምEራባዊ ቆላን መቆጣጠርና
መያዝ ጀመሩ። ይህንን የጣልያኖች ድርጊት ለIትዮጵያና Iጣልያ ያለመጣጣም
መንስኤ ከመሆኑም በላይ የፖለቲካ ግጭት ሊፈጥር የቻለው ግን በውጫሌው ውል
17ኛው ዓንቀጽ ትርጉምና ፍቺ በሁለት ኣገሮች የተለያዩ ኣመለካከትና ኣቋሞች
Eንዲኖሩዋቸው ማድረጉ ነው።
ዓንቀጽ 17 ከሞላ ጎደል Eንዲህ ይል ነበር፦
የIትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት ከሌሎች ኃያላንና መንግስታት በምያደርገው ማንኛውም
ግንኙት በጣልያን መንግስት ኣመካኝነት መሆኑን ያረጋግጣል ወይም ይስማማል።
“ይስማማል” የሚለው ቃል በጣልያኑ ትርጓሜ ‘consente’ የሚል ሆኖ የተሰጠው
ፍቺ ግን የIትዮጵያ መንግስት የጣልያንን ፍላጎት ማሟላት Eነዳለበት ነው።
ባማርኛው ትርጓሜው ግን ‘consente’ ሳይሆን ‘supporte’ ለሚለው ቃል ‘ኣጋዥነት’
ብሎ ነው ያሰፈረው። ስለሆነም Iትዮጵያ የጣልያንን ፍላጎት ለማሟላት ሳይሆን
በጣልያን ኣጋዥነት ግን ከኣውሮጳ መንግሥታት ጋር ግንኙት መመስረት
Eነደምትችል ነው።
ከዚህ የባሰ ግን ጣልያኖች ዓንቀጽ 17ትን ሰፋ ባለ መልኩ ሲተረጉሙት Iጣልያ
በIትዮጵያ ላይ የቅኝ ግዛት ስልጣን ሊኖራት Eንደሚችል ነው የገለጹት። ይኸንን
ኣገላለጽ የIትዮጵያን መንግስት ኣስቆጥቶታል። ኣጼ ምንሊክ ደግሞ ብልህና
ኣስተዋይ መሪ ስለነበሩ በውሉ መሰረት ሊሰጣቸው የነበረውን ሁለት ምልዮን
የብረት ካርትርጅ በትራቨርሲ የተባለውን የጣልያን ተወካይ በፈብርዋሪ መጀመርያ
ከተረከቡና Eጃቸው ውስጥ መግባቱን ካረጋገጡ በኋላ፡ በዚሁ ወር መጨረሻ ላይ፡
ማለትም በፈብርዋሪ 27 1893 የውጫሌ ውል ውድቅ መሆኑን በይፋ ለዓለም ሕዝብ
ኣስታወቁ።
ጣልያኖች የIትዮጵያን መንግስት ኣቋምና ውጫሌ ውል መፍረሱን ካረጋገጡ በኋላ
የሮም መንግስት፡ በኣንድ በኩል የማስፋፋት ፍላጎትን ትቶ በውሉ መሰረት ወደ
መጀመርያው ድንበር ምጽዋE-Aስመራ-ሰገነይቲ Eንደሚመለስና በዚሁም Eነደሚጸና
ሲገልጽ፡ በሌላ በኩል ደግሞ በመይ 5 1894 ሮም ውስጥ ከEንግሊዞች ባደረገው
ስምምነት መሰረት የIትዮጵያን ካርታ ሙሉ በሙሉ በግዜው ከወጣው የዓለም
ካርታ ፍቀው ማውጣታቸው ነው።
በተጨማሪም በዲሰምበር 15፣ 1894 ጣልያኖች በIትዮጵያ ሰሜናዊ ክፍለ-ሃገር
በትግራይ ላይ የጥቃት ዘመቻቸውን ሰነዘሩ። ራስ መንገሻ ዮውሃንስ ደግሞ በበለሳና
በኣከለጉዛይ የሰፈረውን የጣልያን ሰራዊት Eንቅስቃሴ ለመቆጣጠርና ለማጥቃት
ክተት የተሰኘውን የራሳቸው ሠራዊት በማሰማራት በማርች 1895 ዘመቻ ጀመሩ።
ዳሩ ግን የክተት ሠራዊት ከሌላው የIትዮጵያ ሠራዊት Eርዳታ ስላላገኘ ጣልያኖች
በሦስት ኣቅጣጫ በመግባት የትግራይን መሬት መውረር ጀመሩ።
በጀነራል ባራቴሪ የሚመራ ከቅናፍና (ሠራየ) በመነሳት፡ በጀነራል ቶሰሊ
የሚመራውን ያገር ሰዎች (ኤርትራውያን/ጥቁር ሠራዊት) ባታልዮን ይዞ ወደ ማይ
መገልታ በመዝለቅ፡ በጀነራል ኣመልዮ የሚመራው ደግሞ ሓውዜንን ለመቆጣጠር
መጀመሩ ለትግራይ ሕዝብ መነሳሳት መንስኤ ይሆናል፡
የመጀመርያው የጣልያንና የትግራይ የክተት ሠራዊት ደብሪ ዓላ ላይ ጦርነት
ይገጥሙና ጣልያኖች ግዝያዊ ድልን ይቀዳጃሉ፡ ወደ Aምባ ኣላጄም ይዘልቁና፡
‘የጅብ ችኩል ቀንድ ይነክሳል’ Eንዲሉ ትግራይን ግዛታቸው መሆኑን ያስታውቃሉ።
ጣልያኖች ኣምባ ኣላጄን መቆጣጠራቸውን ከተሰማ በኃላ ኣጼ ምንሊክና ሌሎች
የIትዮጵያ መኳንንት የተባበረ ጥቃት ለማካሄድ ሠራዊቶቻቸውን ወደ Aምባ ኣላጄ
ማሰጠጋት ጀመሩ፡ በጣልያን ሠራዊት ላይ ሽብርና ውዥንብር ለመፍጠርም
በቅድምያ የስነ-ልቦናዊ ጦርነት (የተዛባ ወሬ በማሰራጨት) ኣካሂደዋል።
ይህ በEንዲህ Eንዳለ ጣልያኖች ሳያውቁ ኣጼ ምንሊክና የIትዮጵያ ሠራዊት ወደ
ኣምባ ኣላጄ Eጅግ በጣም ተጠጉ። ከመንፈቀ-ሌሊት ሦስት ሰዓት በኋላ በዲሰምበር
7 1895 በራስ Oሌ (ወሌ) የሚመራውን 7000 ሠራዊት የጣልያን ቦታዎችን
ማጥቃት ጀመረ። ልክ ከጠዋቱ 9፡45 ደግሞ የራስ መንገሻና ራስ ኣሉላ ሠራዊት
የጣልያንን የቀኝ ክንፍ ሠራዊት ስያጠቁ፡ የራስ መኰንንና የራስ ሚካኤል ሠራዊት
ደግሞ ‘የEንግሊዝ መንገድ’ የተሰኘውን (በEንግሊዝና ባጼ ቴዎድሮስ ጦርነት ግዜ
የተሰራ) ተቆጣጠሩ።
የIትዮጵያ ሠራዊት ኣምባ ኣላጄን መቆጣጠር ሲጀምር ጣልያኖች በ12፡40 ከሰዓት
በኋላ ማፈግፈግ ጀመሩ። ነገር ግን የማምለጫ መንገዳቸውን በራስ ኣሉላ ሠራዊት
ስለተዘጋ በቀላሉ ማፈግፈግ ኣልቻሉም። በዚሁ በኣምባ ኣላጄ ጦርነት ላይ 500
Iትዮጵያውያን መስዋEት ሲሆኑ 1300 የጣልያን ወታደሮች ደግሞ ተገድሏል።
በጣልያንም በኩል 20 ዝነኛ የሆኑት ባለከፍተኛ መዓርግ መኰንኖች Eንደነ ቶሰሊ፡
ስካለ፡ ማንፍረዶ፡ ኣንገራ ተገድሏል።
ከኣምባ ኣላጄ ያመለጡ የጣልያን ወታደሮች ጦርነቱን ኣስመልክቶ Eንዲህ
ብለዋል፦
“የIትዮጵያውያን ብዛት Eንደ ጉንዳን ነበር፡ መሬትም ሊሸከማቸው የቻለ
ኣይመስልም”
የጣልያን ጦር ሠራዊት ዋና ኣዛዥ ባራቴሪም የIትየጵያ ሠራዊት ድል
መቀዳጀቱን ካመነ በኃላ Eንዲህ ብሎ ተናገረ፦ “ለቀኝ ግዛታችን ዋነኛ መከላከያ
የሆነውን ጠቅላላ የፖለቲካ ግዙፍ መዋቅር ከመሰረቱ ተገርስሶ ወድቋል፡ በመጠኑም
ወደ መሬት ስለወደቀ የጠላትን ቆራጥነት፡ መተማመንና ጥንካሬ Eንዲሁም
ትምክህተኝነት Eንዲጭምር ኣድርጎታል።”
ከኣምባ ኣላጄ በኋላ ባራቴሪ የጣልያን ሠራዊት ትግራይን ለቆ Eነዲወጣና
የተቀረውን 2000 ወታደር በጋልያኖ የሚመራ ግን መቐለ ላይ ምሽግ Eንድይዝ
ትEዛዝ ኣስተላለፈ።
የIትዮጵያ ሠራዊት ግን ጣልያኖችን ከIትዮጵያ መሬት ለማስወጣት ቆርጦ
ስለተነሳ ወደ መቐለ ኣከባቢ ኣመራ። በዲሰምበር 11 ራስ መኰንን Iትዮጵያን
በመወከል ከጣልያኖች ጋር ድርድር ያዙ። ሆኖም ግን ባ19ነኛው ቀን በዚሁ ወር
የIትዮጵያ ሠራዊት መቐለ Eንዳ Eየሱስ ላይ የመሸገውን የጣልያን ሠራዊት
ከመክበቡም በላይ ከዓዲግራት ሊኖረው የሚችለውን ግንኙነትም ቆርጦታል።
በዲሰምበር 20 ለፍተናንት ሞልቴዶ የመጀመርያው የመድፍ ተኵስ ይከፍታል፡
በሦስተኛው ቀን ማለትም በዲሰምበር 23 የመቐለ ጦርነት ይጀመራል። የተፋፋመ
ጦርነት መካሄድ የጀመረው ግን በጃንዋሪ 7 1896 (በIትዮጵያ ልደተ-ክርስቶስ -
ገና- በዓል) ነው። Eስከ 20ኛው የዚሁ ወርም ጦርነቱ ቀጥሏል።
የመቐለ ጦርነት በመካሄድ ላይ Eንዳለ ራስ መኰንን ለጋልያኖ ዳብዳቤ ይልካሉ፡
መልEክቱም ከሞላ ጎደል Eንዲህ ይላል፦
“Eኔ በያዝከው ትንሽ ምሽግ ላይ ጦርነት ለመክፈት ኣልመጣሁም፡ Eኛ ብዙ ነን፡
ለጠመንጃችሁም ፍራቻ የለንም፡ ኣምባ ኣላጄና የቶሴሊ ፍጻሜን ኣስታውስ፡ ምሽጉ
ለኔ ለቀህ ውጣ፡ ያለምክንያትም ደም Eንድናፈስ ኣታስገድደን። Eስከ ምጽዋE ሸኚ
Eንዲኖርህና ጓዝህንም Eዛው ድረስ Eንደሚላክ ቃል Eገባልሃለሁ፡”
በመቐለ ጦርነት ላይ Iትዮጵያውያን የበላይነተን ያሳዩት በሦስት ረገድ ነው፦
1) የሰራዊት ብዛት፡ ጀግንነትና ቆራጥነት
2) የውሃ መስመሮችና የመገናኛ ኣውታሮችን መቆጣጠር
3) የመድፍ ተኵስ ርዝመት የIትዮጵያውያን 4500 ሜትር ሲሆን የጣልያኖች
ግን 3850 ሜትር በቻ ለመኖሩ።

በላይ ዘለቀ ዘመን ተሻጋሪ ስመ ጥር አርበኛ ሲሆን በምድረ ጎጃም ላይ ለአምስት አመታት ያህል ከፋሽት ጣሊያን ጋር በተደረገው ትንቅንቅ እንደ ተራ የጓድ መሪ ተጋድሎውን ጀምሮ በአጭር ግዜ ውስጥ እንደ መብረቅ አስፈሪነ ጎድጓድ መሆን የቻለ ነገር ግን በድል ማግስት የጠፋ አንጸባራቂ ኮከብ ነው።

የበላይ ዘለቀ ወላጅ አባት ይባላሉ፤ትውልዳቸው ብቸና ከሚሆን፣የልጅ እያሱ የግል አጃቢ(ቦዲ ጋርድ ) ከነበሩ ባሻ ዘለቀ ላቀውና ከወሎየዋ ወላጅ እናቱ ወሮ ጣይቲ አሻኔ እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር በአስራ ዘጠኝ ዜሮ ዘጠኝ በውሎ አማራ ሳይንት ተወለደ።

ልጅ እያሱ ላይ መፈንቅለ መንግስቱ እንደተፈጸመ ብዙም ሳይቆይ ባሻ ዘለቀ ወደ አማራ ሳይንት ተመልሰው ሁለቱን ልጆቻቸውን በላይንና እጅጉን ይዘው ወደ ጎጃም አቀኑ። ብቸናም እንደደርሱ የአካባቢው ገዥ በታጣቂዎች ቤታቸውን አስከብቦ ባሻ ዘለቀን እጃቸውን እንዲሰጡ ቢጠይቃቸውም ባሻው ግን ፈቃደኛ ባለመሆን እስከ መጨረሻው ተዋግተው ቆሰሉና ተያዙ፤ በመጨረሻም በሁለት ወንድ ልጆቻቸው ፊት ተሰቀሉና ፍጻሜያቸው ሆነ።ይኽ ትራጀዲ የወደፊቱን አባ ኮስትር በላይ እንደገና አቡክቶ ጋገረው ማለት ይቻላል።ከዚህም ቀን ጀምሮ ጥቃትን በበቀል ማወራረድ የበላይ ሁለተኛ ተፈጥሮው ሆኖ በውስጡ ህይወት መዝራቱን ቀጠለ።

ቁጭት ከጥፍሩ ጀምሮ የሚነዝረው ትኩሱ ትንታግ በላይ ጥቂት ዘመዶቹን አስከትሎ ወደ አባይ በረሃ ለመውረድ ግዜ አልወሰደበትም።ይልቁንም በጥቂት ሰዎች የተጀመረው ይኽ የበላይና ጥቂት ባልደረቦቹ ዱር ቤቴ ያሉበት የሽፍትነት ኑሮ የተከታዮቻቸው ቁጥር እየጨመረና የበላይም ስም እየገነነ ሄደ። ይኽ የሆነው እንግዲህ ቅድመ ጣሊያን ወረራ መሆኑ ነው።

ይኽ በዚህ እንዳለ የጣሊያን ኢትዮጵያን መውረር ዱር ቤቴ ብሎ አባይ በረሃ ለከተመው አባ ኮስትር በላይ ወደ ላይኛው ሰገነት የሚያወጣው የክብር መሰላል ነበረ። ጀግና በክፉ ቀን ይወለዳልና። በላይ ዘለቀም ፋሽስቱን ለመዋጋት ከውሳኔ ላይ ይደርሳል። ይኽ በሆነ በጥቂት ቀናት ውስጥ ከማርቆስ ወደ ብቸና የሚጓዝ የጣሊያን ኮምቦይ አገኘና በሙሉ ገድሎ ቁጥሩ ከፍተኛ የሆነ የነፍስ ወከፍ መሳሪያ ወሰደ።ተከታዮቹንም ይበልጥ በመሳሪያና በላቀ ብሄራዊ ወኔ አስታጥቆ የጥቃት ወረዳውን በማስፋት በወሎ፣ በድፍን ጎጃምና በሸዋ ምድር በድል ምንጣፍ ላይ የሚራመድ የማይቆረጠም የብረት አለሎ ሆነ።በህዝቡ ልብ ውስጥ የኩራት ምልክት ፤ ሁሉ በስሙ የሚገጥሙለት ፤ በየምሽቱ የሚወደስ ሆነ፤ የተከታዮቹም ብዛት ለቁጥር የሚያታክት ሆነ። በአጭሩ በላይ ማለት በራሱ ግዜ በደቀመዛሙርቱ ላይ እራሱን ለማንገስ የሞራል የበላይነቱን ወሰደ፤ እንደ የደካማቸውም ፍሬ፣ እንደ ብርታታቸው መጠን ቀኝ አዝማች፣ ፊታውራሪ፣ ደጃዝማች እንዲሁም ራስ እያለ በማእረግ አንበሻበሸ።በወቅቱ የደጃዝማችነት ማእረግ የተሰጠው የገዛ ወንድሙ አንድ ጥያቄ ጠይቆት እንደነበር ይነገራል፤ “ሁሉንም የማእረግ አይነት አድለህ ጨረስክና ላንተ የቀረኽ ምን ይሆን?” ቢለው አባ ኮስትር የወንድ ቁና ግን “አንድ ግዜ እናቴ በላይ ብላኛለችና ምን ያደርግልኛል” ማለቱ ይነገራል።

የነጻነት ቀን ስትመለስና የወደቀችው ባንዲራ ስትነሳ ንጉሱ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ሲመለሱ የበላይ ጦር በሚያስፈራ ግርማ በንጉሱ ፊት ያለ ማቁዋረጥለ ሰዓታት እንደ አባይ ወንዝ ፈሰሰ።በአርበኞቹ ብዛትና ወኔ የተደመሙት ንጉሱ “ምን ላደርግልህ ትወዳለህ?!” ሲሉ ጠየቁት፤ እኔ ምንም አልፈልግም፤ ነገር ግን ለነዚህ አርበኞች የሰጠኋቸውን ማእረግ ያጽኑልኝ ነበር ያላቸው።በመጨረሻም ንጉሱ ለበላይ ዘለቀ የደጃዝማች ማእረግ ሰጥተው የብቸና አስተዳዳሪ አድርገው በወላጅ አባቱ የትውልድ መንደር ላይ ሾሙት።

ነገሩ የሚጀምረው ከዚህ ቦሃላ ነው። ብቸና በሹመት ሳለ የቀድሞ የበረሃ አርበኞችን በየቦታው እንዲሾሙለት ይፈልጋል። ነገር ግን የጎጃም ጠቅላይ ግዛት አስተዳዳሪዎች በዚህ ድርጊቱ ላይ ደስተኛ አልነበሩም። በሌላ በኩል እነርሱ በተጋድሎው ዘመን ባንዳ የነበሩትን ሁሉ በመሾም ተጠምደዋል፤ ይኽ ሸፍጥ ደግሞ ለበላይ ሌላው ተጨማሪ ህመም ሆኖበታል፤ አለመግባባቱ ከግዜ ወደ ግዜ እየከፋ ሲመጣ የጠቅላይ ግዛቱ ሹመኞች ወደ ንጉሱ ማሳበቁን ተያያዙት፤ የግርማዊነትዎን ትዕዛዝ ሳይቀር የማይቀበልና እራሱን ከህግ በላይ አድርጎ የሚያይ በመሆኑ መስራት አልቻልንም ሲሉ አጥብቀው ቢወተውቱ ንጉሱ በላይን አስሮ የሚያመጣ ጦር ከአዲስ አበባ ወደብቸና አዘመቱ። ይኽን እርምጃ ከክህደት የወሰደውና በቀልና እያመነዥከ ያደገው በላይ እንዲሁ ተይዞ በባንዶች ፊት መዋረድን ምርጫው ሊያደርግ የሚችልበት ሰብዕና የለውምና ወደ ሶማ ተራራ ሸፈተ።

ከአዲስ አበባ ድረስ ተነድቶ የመጣው የንጉሱ ጦር ከአንድ በላይ ጋር ቢገጥምም እጣ ፋንታው እንደ ክረምት አግቢ መርገፍ ሆነ። በላይ የወንዶች ቁና እንደገና በተፈጠረበት፣በኖረበት የሽፍትነት ማህጸን ውስጥ መጋሙን ቀጠለ። የመጣውን መናጆ ሁሉ እስኪሰለቸው ገደለላቸው። ።ከዚህ በኋላ እርሱን ለመያዝ የሚደረገው ጥረት ሁሉ ትርጉም አልባ መሆኑን የተረዱት ንጉሱ ምህረት ያደረጉለት መሆኑን በመግለጽ እጁን በሰላም ሰጥቶ እንዲመለስ አማላጅ ልዑካን ላኩበት።

የንጉስ ቃል እንደ እግዚአብሔር ቃል ይታጠፋል ብሎ ማሰብ በማይሞከርበት፣ የተናገሩት ከሚጠፋ የወለዱት ይጥፋ የሚለው ስነ ቃል የህብረተሰቡ የሞራል የውሃ ልክ ሆኖ በሆነበት በዚያ ዘመን አባኮስትር በላይ የንጉሱን ማተባቸውን ተስፋ አድርጎ እጁን ለይቅርታና ለሰላም ቢዘረጋ አይገርምም። ያለመታደል ሆኖ ግን ይህ “የደግ ግዜ ባላገር የክፉ ግዜ ወታደር ” የሆነ አርበኛ ለሴራ ፖለቲካ እንግዳ ነበረና ለሰላም የተዘረጉት እጆቹ እጣ ፋንታቸው በእግረ ሙቅ ተጠፍንጎ በአፋጣኝ በተዋቀረ አስቸኳይ የፍርድ ችሎት በሚንቃቸው ባንዶች ፊት ለፍርድ ቀረበ። ጉዳዩን ያስቻለውም ችሎት ክሱን መርመርኩ ብሎ የሞት ብይን ሰጠበት።ነገር ግን ንጉሱ የአርበኝነት ዘመን ተጋድሎውን ግምት ውስጥ በማስገባት ውሳኔውን ወደ ዕድሜ ይፍታህ ቀየሩለትና ለእድሜ ልክ እስራት ወደ ታላቁ ቤተመንግስት ተወሰደ።

የጣሊያን ባንዳ ሆኖ በአገርና በወገን ላይ ግልጽና ከባድ ክህደት የፈጸመ ነው ተብሎ በዚሁ ቤተመንግስት ከበላይ ዘለቀ ጋር አብሮ የታሰረው ልጅ ማሞ ሃይለሚካኤል እለት እለት በላይን በሚፈጥርበት ጫና አማረረው።”አንተ አገሬ ብለህ ምን ተጠቀምክ? እኔስ ባንዳ ተብዬ ካንተ በላይ ምን ተጎዳሁ?፤ የኔስ ባንዳነት አንተ ላይ የሞት ፍርድ ከፈረዱት ዳኞች ባንዳነት በምን ያንሳል?፤ አይንህን አልገልጥ ብለህ አገር፣ ድንበረ፣ ንጉስ ባንዲራ ስትል መጨረሻህ እንደኔ ዘብጥያ ሆነ…” እያለ እለት እለት የሚወጋው መርፌ ክፉኛ ቢጠዘጠዘው በዚህ ሰውየ ንጝግር የተማረረው በላይ እስር ቤቱን ሰብሮ ለማምለጥ ያልተሳካ ሙከራ አደረገ።

በመጨረሻም በማጎንበስ ሳይሆን እንደ አንበሳ ደረቱን በመንፋት፤ ከፍ ባለ የስነልቦና የበላይነት፤ እንደ ንስር አይን በሚወጉ አይኖቹ ዙሪያ ገባውን እየቃኘ በፉከራና በቀረርቶ ወደ ተዘጋጀለት ገመድ አመራ፤ “አንች አገር ወንድ ልጅ አይብቀልብሽ!!!” ብሎ የወንድ ቁናው በላይ ዘለቀ ከወንድሙ እጅጉና ከሌሎች አርበኞች ጋር በጥር 4 ቀን 1938 ዓም አዲስ ከተማ ላይ ተሰቀለ።

አባ ኮስትር ማነው? ደጃዝማች በላይ ዘለቀ (1902 ወሎ – 1938 አዲስ ከተማ) ቁጥረ ,,,,,›››››2